Ekādaśa Dikpālaka Pūjā (एकादशदिक्पालकपूजा)

The Four Gatekeepers and the Eleven Directional Guardians

In the Śyāmā Krama of the Paraśurāma Kalpasūtra (Sūtra 6.14), prior to entering the inner sanctuary of the Divine Mother Mātaṅgī / Śyāmā, the ritualist visualizes the cosmic jewel pavilion (ratnamaṇḍapa) in the nectar ocean. He first worships the four portal guardians (dvāradevatās & nidhis) and then seals the entire cosmos by venerating the eleven directional deities (ekādaśadikpālakas).


Sūtra 6.14: Mantras of the Gateways & Eleven Directions

Sanskrit

अमृतोदधिमध्यरत्नद्वीपे मुक्तामालाद्यलङ्कृतं चतुर्द्वारसहितं मण्डपं विचिन्त्य तस्य प्रागादिचतुर्द्वारेषु —
सां सरस्वत्यै, लां लक्ष्म्यै, शं शङ्खनिधये, पं पद्मनिधये नमः ।
लां इन्द्राय वज्रहस्ताय सुराधिपतये ऐरावतवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
रां अग्नये शक्तिहस्ताय तेजोऽधिपतये अजवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
टां यमाय दण्डहस्ताय प्रेताधिपतये महिषवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
क्षां निर्ऋतये खड्गहस्ताय रक्षोऽधिपतये नरवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
वां वरुणाय पाशहस्ताय जलाधिपतये मकरवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
यां वायवे ध्वजहस्ताय प्राणाधिपतये रुरुवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
सां सोमाय शङ्खहस्ताय नक्षत्राधिपतये अश्ववाहनाय सपरिवाराय नमः ।
हां ईशानाय त्रिशूलहस्ताय विद्याऽधिपतये वृषभवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
ॐ ब्रह्मणे पद्महस्ताय सत्यलोकाधिपतये हंसवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
श्रीं विष्णवे चक्रहस्ताय नागाधिपतये गरुडवाहनाय सपरिवाराय नमः ।
ॐ वास्तुपतये ब्रह्मणे नमः ।
इत्य् एकादशदिक्षु एकादशदेवान् अर्चयेत् ॥ ६.१४ ॥

amṛtodadhimadhyaratnadvīpe muktāmālādyalaṅkṛtaṃ caturdvārasahitaṃ maṇḍapaṃ vicintya tasya prāgādicaturdvāreṣu — sāṃ sarasvatyai, lāṃ lakṣmyai, śaṃ śaṅkhanidhaye, paṃ padmanidhaye namaḥ — lāṃ indrāya vajrahastāya surādhipataye airāvatavāhanāya saparivārāya namaḥ — rāṃ agnaye śaktihastāya tejodhipataye ajavāhanāya saparivārāya namaḥ — ṭāṃ yamāya daṇḍahastāya pretādhipataye mahiṣavāhanāya saparivārāya namaḥ — kṣāṃ nirṛtaye khaḍgahastāya rakṣodhipataye naravāhanāya saparivārāya namaḥ — vāṃ varuṇāya pāśahastāya jalādhipataye makaravāhanāya saparivārāya namaḥ — yāṃ vāyave dhvajahastāya prāṇādhipataye ruruvāhanāya saparivārāya namaḥ — sāṃ somāya śaṅkhahastāya nakṣatrādhipataye aśvavāhanāya saparivārāya namaḥ — hāṃ īśānāya triśūlahastāya vidyādhipataye vṛṣabhavāhanāya saparivārāya namaḥ — oṃ brahmaṇe padmahastāya satyalokādhipataye haṃsavāhanāya saparivārāya namaḥ — śrīṃ viṣṇave cakrahastāya nāgādhipataye garuḍavāhanāya saparivārāya namaḥ — oṃ vāstupataye brahmaṇe namaḥ — ity ekādaśadikṣu ekādaśadevān arcayet || 6.14 ||

Word-by-Word

अमृतोदधिमध्यरत्नद्वीपे (amṛtodadhimadhyaratnadvīpe) — upon the island of gems in the midst of the ocean of nectar | मुक्तामालाद्यलङ्कृतम् (muktāmālādyalaṅkṛtam) — adorned with garlands of pearls and jewels | चतुर्द्वारसहितम् (caturdvārasahitam) — endowed with four portals | मण्डपम् (maṇḍapam) — a pavilion | विचिन्त्य (vicintya) — having visualized; | तस्य (tasya) — of that pavilion | प्रागादिचतुर्द्वारेषु (prāgādicaturdvāreṣu) — at its four gateways commencing from the east: | सां सरस्वत्यै नमः (sāṃ sarasvatyai namaḥ) — Sāṃ, salutations to Sarasvatī | लां लक्ष्म्यै नमः (lāṃ lakṣmyai namaḥ) — Lāṃ, salutations to Lakṣmī | शं शङ्खनिधये नमः (śaṃ śaṅkhanidhaye namaḥ) — Śaṃ, salutations to Śaṅkhanidhi | पं पद्मनिधये नमः (paṃ padmanidhaye namaḥ) — Paṃ, salutations to Padmanidhi; | लां इन्द्राय वज्रहस्ताय सुराधिपतये ऐरावतवाहनाय सपरिवाराय नमः (lāṃ indrāya vajrahastāya surādhipataye airāvatavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Lāṃ, salutations to Indra, holding the vajra, sovereign of gods, riding Airāvata, with retinue | रां अग्नये शक्तिहस्ताय तेजोऽधिपतये अजवाहनाय सपरिवाराय नमः (rāṃ agnaye śaktihastāya tejodhipataye ajavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Rāṃ, salutations to Agni, holding the spear, lord of radiance, riding the ram, with retinue | टां यमाय दण्डहस्ताय प्रेताधिपतये महिषवाहनाय सपरिवाराय नमः (ṭāṃ yamāya daṇḍahastāya pretādhipataye mahiṣavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Ṭāṃ, salutations to Yama, holding the staff of justice, lord of departed souls, riding the water buffalo, with retinue | क्षां निर्ऋतये खड्गहस्ताय रक्षोऽधिपतये नरवाहनाय सपरिवाराय नमः (kṣāṃ nirṛtaye khaḍgahastāya rakṣodhipataye naravāhanāya saparivārāya namaḥ) — Kṣāṃ, salutations to Nirṛti, wielding the sword, lord of rakṣasas, riding a man/corpse, with retinue | वां वरुणाय पाशहस्ताय जलाधिपतये मकरवाहनाय सपरिवाराय नमः (vāṃ varuṇāya pāśahastāya jalādhipataye makaravāhanāya saparivārāya namaḥ) — Vāṃ, salutations to Varuṇa, holding the noose, lord of waters, riding the makara, with retinue | यां वायवे ध्वजहस्ताय प्राणाधिपतये रुरुवाहनाय सपरिवाराय नमः (yāṃ vāyave dhvajahastāya prāṇādhipataye ruruvāhanāya saparivārāya namaḥ) — Yāṃ, salutations to Vāyu, holding the banner, lord of vital breath, riding the antelope, with retinue | सां सोमाय शङ्खहस्ताय नक्षत्राधिपतये अश्ववाहनाय सपरिवाराय नमः (sāṃ somāya śaṅkhahastāya nakṣatrādhipataye aśvavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Sāṃ, salutations to Soma, holding the conch, lord of lunar mansions, riding the horse, with retinue | हां ईशानाय त्रिशूलहस्ताय विद्याऽधिपतये वृषभवाहनाय सपरिवाराय नमः (hāṃ īśānāya triśūlahastāya vidyādhipataye vṛṣabhavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Hāṃ, salutations to Īśāna, holding the trident, lord of wisdom, riding the bull, with retinue | ॐ ब्रह्मणे पद्महस्ताय सत्यलोकाधिपतये हंसवाहनाय सपरिवाराय नमः (oṃ brahmaṇe padmahastāya satyalokādhipataye haṃsavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Oṃ, salutations to Brahmā, holding the lotus, lord of Satyaloka, riding the swan, with retinue | श्रीं विष्णवे चक्रहस्ताय नागाधिपतये गरुडवाहनाय सपरिवाराय नमः (śrīṃ viṣṇave cakrahastāya nāgādhipataye garuḍavāhanāya saparivārāya namaḥ) — Śrīṃ, salutations to Viṣṇu, holding the discus, lord of serpents and nether depths, riding Garuḍa, with retinue | ॐ वास्तुपतये ब्रह्मणे नमः (oṃ vāstupataye brahmaṇe namaḥ) — Oṃ, salutations to Vāstupati Brahmā, guardian of the sacred site | इति (iti) — thus | एकादशदिक्षु (ekādaśadikṣu) — in the eleven directions | एकादशदेवान् (ekādaśadevān) — the eleven deities | अर्चयेत् (arcayet) — he should worship.

Translation

Having contemplated a celestial pavilion adorned with pearl festoons and four gateways upon an island of gems in the midst of the nectar ocean, he worships Sarasvatī, Lakṣmī, Śaṅkhanidhi, and Padmanidhi at its four entrances. Then across the eleven directions, he worships the eleven directional deities—Indra, Agni, Yama, Nirṛti, Varuṇa, Vāyu, Soma, Īśāna, Brahmā, Viṣṇu, and Vāstupati Brahmā—each equipped with their specific seed-syllables, weapons, cosmic domains, vāhanas, and retinues.


1. The Four Portal Deities (चतुर्द्वारदेवताः)

Portal / EntityBījaDeitySymbolic Attribution
Goddess of Speechसां (Sāṃ)Sarasvatī (सरस्वती)Wisdom, sacred mantra revelation, discrimination
Goddess of Prosperityलां (Lāṃ)Lakṣmī (लक्ष्मी)Auspicious radiance, royal sovereignty, abundance
Treasury of Consciousnessशं (Śaṃ)Śaṅkhanidhi (शङ्खनिधि)Internal jewel-treasury of peace and spiritual siddhi
Treasury of Manifestationपं (Paṃ)Padmanidhi (पद्मनिधि)External jewel-treasury of boundless material wealth

2. The Eleven Directional Guardians (एकादशदिक्पालाः)

The classical eight cardinal and intercardinal regents (Aṣṭadikpālas) are expanded here to eleven by adding the Zenith (Brahmā), the Nadir (Viṣṇu), and the Center/Site-Guardian (Vāstupati Brahmā):

#DirectionDeityBījaEmblem (Hasta)Cosmic Domain (Adhipati)Mount (Vāhana)
1East (प्राची)Indra (इन्द्र)लां (Lāṃ)Vajra (Thunderbolt)Surādhipati (Lord of Gods)Airāvata (Elephant)
2Southeast (आग्नेयी)Agni (अग्नि)रां (Rāṃ)Śakti (Fiery Spear)Tejodhipati (Lord of Radiance)Aja (Ram)
3South (याम्या)Yama (यम)टां (Ṭāṃ)Daṇḍa (Staff of Justice)Pretādhipati (Lord of Departed Souls)Mahiṣa (Water Buffalo)
4Southwest (नैर्ऋती)Nirṛti (निर्ऋति)क्षां (Kṣāṃ)Khaḍga (Sword)Rakṣodhipati (Lord of Spirits/Abyss)Nara (Man / Corpse)
5West (वारुणी)Varuṇa (वरुण)वां (Vāṃ)Pāśa (Noose)Jalādhipati (Lord of Waters)Makara (Aquatic Monster)
6Northwest (वायव्या)Vāyu (वायु)यां (Yāṃ)Dhvaja (Banner)Prāṇādhipati (Lord of Vital Breath)Ruru (Antelope/Deer)
7North (कौबेरी)Soma (सोम)सां (Sāṃ)Śaṅkha (Conch)Nakṣatrādhipati (Lord of Stars/Moons)Aśva (Horse)
8Northeast (ऐशानी)Īśāna (ईशान)हां (Hāṃ)Triśūla (Trident)Vidyādhipati (Lord of Sacred Lore)Vṛṣabha (Bull)
9Zenith (ऊर्ध्वा)Brahmā (ब्रह्मा)ॐ (Oṃ)Padma (Lotus)Satyalokādhipati (Lord of Truth Realm)Haṃsa (Swan)
10Nadir (अधः)Viṣṇu (विष्णु)श्रीं (Śrīṃ)Cakra (Discus)Nāgādhipati (Lord of Serpents/Depths)Garuḍa (Solar Bird)
11Center / Site (मध्य)Vāstupati Brahmāॐ (Oṃ)Sthāpana (Preservation)Vāstupati (Presiding Lord of the Site)—