Sanskrit Sutra
विद्यासमुत्थाने स्वाभाविके खेचरी शिवावस्था॥
P.T. Srinivasa Iyengar's translation
In the spontaneous arising of knowledge, one moves in the void like Shiva.
Section link: Shaktopaya
Varadarāja’s Śivasūtravārttika
Sanskrit Vārttika
Śiva Sūtra Vārttika 2.5 (Verses 1–4)
विद्यायाः प्राक्समाख्यातरूपायाः शंकरेच्छया । स्वाभाविके समुत्थाने समुल्लासे स्वभावजे ॥ १ ॥
उन्मज्जने सति क्षुद्रसिद्धिमज्जनतत्परे । अवस्था या शिवस्यान्तरवस्थातुरभेदिनी ॥ २ ॥
स्फुरत्ता सैव सम्पूर्णस्वानन्दोच्छलनात्मिकाम् । मुदं रातीत्यतो मुद्रा खेचरी च नभश्चरी । व्यज्यते योगिनो विश्वग्विश्वोत्तीर्णस्वरूपिणः ॥ ३ ॥
एवंप्रभावयोर्वीर्यासादने मन्त्रमुद्रयोः ॥ ४ (अर्धश्लोकः) ॥
Transliteration
IAST
vidyāyāḥ prāk-samākhyāta-rūpāyāḥ śaṅkarecchayā | svābhāvike samutthāne samullāse svabhāva-je || 1 ||
unmajjane sati kṣudra-siddhi-majjana-tat-pare | avasthā yā śivasyāntar avasthātur abhedinī || 2 ||
sphurattā saiva sampūrṇa-svānandocchalanātmikām | mudaṁ rātīty ato mudrā khecarī ca nabhaś-carī | vyajyate yogino viśvag-viśvottīrṇa-svarūpiṇaḥ || 3 ||
evaṁ-prabhāvayor vīryāsādane mantra-mudrayoḥ || 4 (ardha-śloka) ||
Translation
English Translation
Verses 1–2: When, solely through the grace and will of Śaṅkara, there occurs the natural, spontaneous uprising (svābhāvika samutthāna) and innate blossoming of Śuddhavidyā (pure non-dual awareness)—which effortlessly submerges and dissolves all trivial, finite psychic attainments—that inward state which is undivided from Śiva, the supreme Experiencer Himself…
Verse 3: …that very vibrant pulsation (sphurattā) shines forth everywhere for the yogin who is both immanent in the universe and transcendent to it. Because it bestows (rātīti) ecstatic delight (mudam) consisting of the upsurging wave of plenary Self-bliss, it is called Mudrā; and moving freely in the infinite sky of Consciousness (nabhas/kham), it is Khecarī Mudrā, the state of Śiva (Śivāvasthā).
Verse 4 (transition to Sūtra 2.6): In attaining the living vitality of such wondrous Mantra and Mudrā… [the Lord declares Gurur upāyaḥ].

Muni's Play